Podstawowe emocje Ekmana: lista, wygląd na twarzy i krytyka

Podstawowe emocje Ekmana to sześć emocji, które Paul Ekman uznał za rozpoznawalne z twarzy w różnych kulturach: radość, smutek, złość, strach, zaskoczenie i wstręt. W 1986 roku doszła do nich pogarda. Lista wyrosła z badań w Papui Nowej Gwinei z lat 60. i 70. i do dziś wyznacza kategorie w programach do rozpoznawania emocji, choć część psychologów uważa ją za zbyt prostą. Niżej znajdziesz pochodzenie listy, wygląd każdej emocji na twarzy, krytykę i to, co z niej wynika dla badań reklam.
Krótko mówiąc:
- Ekman wymienia sześć emocji podstawowych: radość, smutek, złość, strach, zaskoczenie i wstręt, a w 1986 roku dopisał do nich pogardę.
- Listę oparł na badaniach opisanych z Wallace'em Friesenem w 1971 roku, w których ludzie z odizolowanej grupy Fore w Nowej Gwinei dopasowywali zdjęcia twarzy do krótkich historii.
- Zbiór FER-2013, na którym uczono wiele modeli, ma 35 887 zdjęć w siedmiu klasach: sześć emocji Ekmana i neutralność.
- Przegląd Barrett i współpracowników z 2019 roku stwierdza, że ruchy twarzy nie są na tyle pewne i jednoznaczne, żeby z nich diagnozować emocje jednej osoby.
- W badaniu reklamy kategorie Ekmana działają jako przybliżenie: porównujesz średnią grupy w czasie i nie zgadujesz uczuć jednego widza.
Spis treści
- Jakie są podstawowe emocje Ekmana?
- Skąd Ekman wziął listę sześciu emocji?
- Jak sprawdzić emocje Ekmana na własnej twarzy?
- Jak wygląda każda emocja na twarzy?
- Czym różnią się kategorie, kodowanie FACS i wymiary emocji?
- Dlaczego modele rozpoznawania emocji mają siedem klas?
- Co krytycy zarzucają teorii emocji podstawowych?
- Co z tego wynika dla badań reklam?
- Jak FaceWise mierzy siedem emocji?
- Perspektywa autora: lista Ekmana jest jak linijka
- Sprawdź siedem emocji na własnym materiale
- Źródła
- Najczęściej zadawane pytania
Jakie są podstawowe emocje Ekmana?
Paul Ekman, amerykański psycholog, wymienia sześć emocji podstawowych, które mają mieć własny, rozpoznawalny w wielu kulturach wyraz twarzy. Siódma, pogarda, trafiła na listę później, po badaniu Ekmana i Friesena z 1986 roku w dziesięciu krajach. W polskich tekstach „disgust” tłumaczy się jako wstręt albo niesmak, i to jest ta sama kategoria.
- radość (ang. happiness, u Ekmana też enjoyment)
- smutek (sadness)
- złość (anger)
- strach (fear)
- zaskoczenie (surprise)
- wstręt, niesmak (disgust)
- pogarda (contempt), dodana w 1986 roku
„Podstawowa” u Ekmana nie znaczy „najważniejsza”. W artykule „An argument for basic emotions” z 1992 roku opisał emocje podstawowe jako osobne rodziny stanów, z których każda ma własny sygnał, własną fizjologię i typowe wyzwalacze, a wszystkie zaczynają się szybko, trwają krótko i pojawiają się bez naszej decyzji.
Skąd Ekman wziął listę sześciu emocji?
Lista sześciu emocji pochodzi z badań międzykulturowych, które Paul Ekman i Wallace Friesen opisali w 1971 roku w „Journal of Personality and Social Psychology”. Pojechali do ludu Fore na wyżynach Papui Nowej Gwinei, czyli do ludzi, którzy prawie nie znali zachodnich filmów ani zdjęć. Tłumacz czytał krótką historię, na przykład o kimś, komu umarło dziecko, a badany wskazywał jedno z kilku zdjęć twarzy, które do niej pasuje. Fore wybierali te same twarze co ludzie z Zachodu częściej, niż wynikałoby z przypadku.
- 1971: Ekman i Friesen, „Constants across cultures in the face and emotion”, badania z grupą Fore.
- 1986: Ekman i Friesen w „Motivation and Emotion” opisują wyraz pogardy rozpoznawany w dziesięciu krajach.
- 1992: Ekman w „Cognition and Emotion” zbiera argumenty za istnieniem emocji podstawowych.
Na tej podstawie Ekman uznał, że wyraz tych emocji jest wrodzony i wspólny dla wszystkich ludzi. Ten wniosek zbiera dziś najwięcej krytyki. Już w danych z 1971 roku widać było słabe miejsce: Fore słabo odróżniali strach od zaskoczenia.
Jak sprawdzić emocje Ekmana na własnej twarzy?
Najszybciej sprawdzisz to w demo FaceWise w przeglądarce, które rozpoznaje siedem kategorii: sześć emocji Ekmana bez pogardy i neutralność. Model działa na Twoim komputerze, obraz z kamery nie trafia na serwer i nic nie jest zapisywane. Całość zajmuje kilka minut.
- Otwórz demo na komputerze z kamerą, włącz kamerę i zgódź się na dostęp, kiedy zapyta o to przeglądarka.
- Usiądź przodem do kamery, z twarzą dobrze oświetloną od przodu, i przez kilka sekund nie rób żadnej miny. Zobaczysz, jak wygląda Twoja neutralność.
- Uśmiechnij się tak, żeby zmrużyły się oczy. W kodowaniu Ekmana to połączenie uniesionych policzków i kącików ust, typowe dla radości.
- Unieś brwi i otwórz usta, jak przy zaskoczeniu. Potem zmarszcz nos i unieś górną wargę, jak przy wstręcie.
- Ściągnij brwi i zaciśnij usta, jak w złości, a potem opuść kąciki ust, jak w smutku.
- Obróć głowę w bok albo przyciemnij światło i zobacz, jak zmienia się odczyt. Tak samo działa to u respondentów w prawdziwym badaniu.
Zagrane miny są dużo wyraźniejsze niż spontaniczne reakcje, które w prawdziwym badaniu bywają słabe i krótkie. Na tę różnicę między twarzą pozowaną i codzienną zwracają uwagę krytycy listy Ekmana.
Jak wygląda każda emocja na twarzy?
Każdą z emocji Ekmana opisuje zestaw ruchów mięśni twarzy, zapisany w systemie FACS (Facial Action Coding System) jako numerowane jednostki czynnościowe, AU. FACS wymyślili Ekman i Friesen, a więcej o samym kodowaniu przeczytasz w artykule o facial codingu. Tabela podaje najprostsze połączenia z reguł FACS Investigators' Guide, które przytacza przegląd Clark i współpracowników z 2020 roku. Przewodnik dopuszcza dla każdej emocji kilka wariantów, więc traktuj je jako przykłady.
| Emocja | Co widać na twarzy | Przykładowe jednostki AU |
|---|---|---|
| Radość | uniesione policzki, kąciki ust pociągnięte w górę i na boki | 6 + 12 |
| Smutek | wewnętrzne końce brwi w górę, brwi ściągnięte, kąciki ust w dół | 1 + 4 + 15 |
| Złość | brwi ściągnięte i opuszczone, górne powieki uniesione, napięte powieki, zaciśnięte wargi | 4 + 5 + 7 + 23 |
| Strach | brwi uniesione i ściągnięte, szeroko otwarte oczy, wargi rozciągnięte na boki i rozchylone | 1 + 2 + 4 + 5 + 20 + 25 |
| Zaskoczenie | brwi wysoko, szeroko otwarte oczy, opadnięta szczęka | 1 + 2 + 5 + 26 |
| Wstręt (niesmak) | zmarszczony nos, uniesiona górna warga, broda w górę | 9 + 17 |
| Pogarda | jeden kącik ust uniesiony i napięty, tylko po jednej stronie twarzy | opis z Ekmana i Friesena (1986) |
Strach i zaskoczenie dzielą uniesione brwi i szeroko otwarte oczy, dlatego łatwo je pomylić.
Czym różnią się kategorie, kodowanie FACS i wymiary emocji?
Kategorie Ekmana to jedna z kilku metod opisu emocji i odpowiadają na inne pytanie niż kodowanie FACS czy model wymiarowy. Kategorie mówią, jaka to emocja. FACS mówi, które mięśnie się ruszyły, bez nazywania uczucia. Model wymiarowy Jamesa Russella z 1980 roku układa stany na dwóch osiach: przyjemne lub nieprzyjemne oraz pobudzenie wysokie lub niskie. Deklaracja to po prostu pytanie respondenta, co poczuł.
| Metoda | Co daje | Mocna strona | Słaba strona |
|---|---|---|---|
| Kategorie Ekmana | udział sześciu albo siedmiu nazwanych emocji | łatwo czytać i porównywać między materiałami | wciska każdy stan w jedno z kilku pudełek |
| Kodowanie FACS | lista ruchów mięśni (AU) z natężeniem | opisuje twarz bez interpretacji | ręczne kodowanie wymaga szkolenia i trwa długo |
| Wymiary (walencja i pobudzenie) | położenie na dwóch osiach | oddaje stany mieszane i słabe | trudniej przełożyć na decyzję o reklamie |
| Deklaracja w ankiecie | to, co respondent o sobie mówi | daje powód i ocenę | powstaje po fakcie, jedna liczba za cały materiał |
O tym, jak deklaracja i reakcja potrafią się rozjechać, piszemy osobno w tekście o badaniach deklaratywnych i reakcjach emocjonalnych.
Dlaczego modele rozpoznawania emocji mają siedem klas?
Modele rozpoznawania emocji mają zwykle siedem klas, bo tak opisano zbiory zdjęć, na których się je uczy: sześć emocji Ekmana plus neutralność. Dobry przykład to zbiór FER-2013, przygotowany na konkurs przy konferencji ICML 2013 i opisany przez Goodfellowa i współpracowników.
- 35 887 zdjęć twarzy, 48 na 48 pikseli, w skali szarości.
- Zdjęcia zebrano wyszukiwarką grafiki po 184 słowach związanych z emocjami, a ludzie odrzucali błędne.
- Siedem kategorii przejęto z Toronto Face Database i pogardy wśród nich nie ma.
- Klasy są nierówne: 8989 zdjęć radości i tylko 547 zdjęć wstrętu.
- We wstępnym pomiarze Goodfellowa człowiek trafiał w etykietę FER-2013 w około 65 procentach przypadków, plus minus 5 punktów.
Ta ostatnia liczba dobrze ustawia oczekiwania. Jeśli ludzie sami nie zgadzają się co do etykiety co trzeciego zdjęcia, żaden model nie odczyta emocji jednej twarzy bezbłędnie.
Co krytycy zarzucają teorii emocji podstawowych?
Krytycy zarzucają teorii emocji podstawowych, że ten sam ruch twarzy nie oznacza w każdych warunkach tej samej emocji. Zarzuty dotyczą metody dawnych badań, różnic między kulturami i tego, jak ludzie ruszają twarzą poza laboratorium.
- Russell, 1994. W przeglądzie badań międzykulturowych w „Psychological Bulletin” James Russell wytknął wymuszony wybór z krótkiej listy etykiet, pozowane zdjęcia i to, że ta sama osoba oceniała wszystkie twarze. Według Russella te elementy mogły zawyżać zgodność.
- Jack i współpracownicy, 2012. W „PNAS” zrekonstruowali wyobrażenia sześciu emocji u 15 osób z Europy i 15 osób z Chin. U Europejczyków każda emocja miała osobny zestaw ruchów, u obserwatorów z Azji Wschodniej nie, a natężenie emocji wyrażały u nich charakterystyczne ruchy oczu.
- Barrett i współpracownicy, 2019. Przegląd na 68 stron w „Psychological Science in the Public Interest” stwierdza, że ludzie uśmiechają się w radości częściej niż przypadkiem, ale ruchy twarzy nie są na tyle pewne i jednoznaczne, żeby traktować je jak odcisk palca emocji.
Żadna z tych prac nie mówi, że twarz nic nie znaczy. Mówią, że znaczy mniej jednoznacznie, niż sugerowała prosta tabela min.
Co z tego wynika dla badań reklam?
W badaniu reklamy kategorie Ekmana są użytecznym przybliżeniem na poziomie grupy i nie służą do odczytu uczuć jednej osoby. Jeśli 40 osób ogląda ten sam spot, a w 12. sekundzie rośnie u nich udział zaskoczenia, to coś w tej scenie zadziałało, nawet jeśli każdy z widzów poczuł to trochę inaczej. Krytyka Barrett najmocniej uderza we wnioskowanie o jednym człowieku z jednej miny. Średnia z grupy w czasie tego problemu nie usuwa, ale go zmniejsza, bo pojedyncze odchylenia się znoszą.
- Porównuj momenty i wersje materiału zamiast pojedynczych klatek.
- Patrz na zmianę krzywej w czasie, bo wysokość w jednym punkcie mówi mało.
- Zestawiaj reakcję z odpowiedziami z ankiety po materiale.
- Nie wyciągaj wniosków o tym, co ktoś „naprawdę myśli”.

Tak to wygląda w praktyce, krok po kroku, w tekście o tym, jak zrobić pretest reklamy.
Jak FaceWise mierzy siedem emocji?
FaceWise mierzy siedem kategorii: radość, zaskoczenie, smutek, złość, strach, niesmak i neutralność. Twarz respondenta jest analizowana co pół sekundy nagrania, a dla każdej próbki powstaje rozkład prawdopodobieństwa wszystkich siedmiu kategorii zamiast jednej etykiety. Dzięki temu widać, że w danej chwili twarz jest na przykład w połowie neutralna i w jednej trzeciej zaskoczona. Analizę robi własny model Affexy na serwerach w Unii Europejskiej. Szczegóły metody opisujemy na stronie o analizie emocji z twarzy.
- Wykres siedmiu emocji na osi czasu materiału.
- Przełącznik między średnią grupy a pojedynczym respondentem.
- Filtry po płci, wieku i odpowiedziach z ankiety.
- Momenty bez wykrytej twarzy przerywają wykres, zamiast go zgadywać.
- Eksport CSV z emocjami w czasie i odpowiedziami, gotowy do Excela, SPSS albo R.

Na wynik wpływa światło, kąt kamery i jakość obrazu, dlatego FaceWise pokazuje go na grupie i w czasie. FaceWise nie ma osobnej kategorii pogardy. Jeśli uczysz o emocjach na zajęciach, zajrzyj na stronę FaceWise dla uczelni.
Perspektywa autora: lista Ekmana jest jak linijka
Uważam, że spór o to, czy Ekman miał rację, w badaniach reklam jest mniej ważny, niż się wydaje. Linijka nie mówi, czym jest długość, a i tak nią mierzymy. Siedem kategorii to wspólny język dla zespołu: „w 12. sekundzie skoczyło zaskoczenie” rozumie każdy, a „walencja spadła o 0,2” już mało kto. Problem zaczyna się wtedy, gdy ktoś przykłada linijkę do jednej osoby i ogłasza, co ona czuje. Tego bym nie robił z żadnym narzędziem, także z naszym.
Paweł
Sprawdź siedem emocji na własnym materiale
Jeśli demo przekonało Cię, że twarz coś mówi, sprawdź to na prawdziwym materiale. W FaceWise wgrywasz spot, obraz opakowania albo link do strony, dodajesz metryczkę i pytania, a potem wysyłasz respondentom link albo kod QR. Respondent ogląda materiał w przeglądarce, bez konta i bez instalacji. Ty dostajesz krzywe siedmiu emocji obok odpowiedzi z ankiety. Pierwsze 14 dni są za darmo, z pełnym pakietem 200 respondentów, a ceny planów znajdziesz w cenniku.
Źródła
Liczby i twierdzenia w tekście pochodzą z prac, które da się sprawdzić w oryginale:
- Ekman P., Friesen W. V. (1971). Constants across cultures in the face and emotion. Journal of Personality and Social Psychology, 17(2), 124 do 129
- Jack R. E., Garrod O. G. B., Yu H., Caldara R., Schyns P. G. (2012). Facial expressions of emotion are not culturally universal. PNAS, 109(19), 7241 do 7244
- Barrett L. F., Adolphs R., Marsella S., Martinez A. M., Pollak S. D. (2019). Emotional expressions reconsidered. Psychological Science in the Public Interest, 20(1), 1 do 68
- Goodfellow I. J. i in. (2013). Challenges in representation learning: a report on three machine learning contests (opis zbioru FER-2013)
Pozostałe prace cytowane w tekście: Ekman i Friesen (1986), „A new pan-cultural facial expression of emotion”, Motivation and Emotion 10(2); Ekman (1992), „An argument for basic emotions”, Cognition and Emotion 6(3/4), 169 do 200; Russell (1994), Psychological Bulletin 115(1), 102 do 141; Russell (1980), „A circumplex model of affect”; Clark i in. (2020), Frontiers in Psychology, tabela 3 z regułami FACS.
Najczęściej zadawane pytania
Ile jest podstawowych emocji według Ekmana?
W klasycznej wersji jest ich sześć: radość, smutek, złość, strach, zaskoczenie i wstręt. W 1986 roku Ekman i Friesen dodali pogardę, więc dziś często mówi się o siedmiu.
Czy emocje na twarzy wyglądają tak samo na całym świecie?
Częściowo. Ludzie z wielu kultur rozpoznają uśmiech czy grymas wstrętu powyżej przypadku, ale badania Jack i współpracowników z 2012 roku pokazały wyraźne różnice między obserwatorami z Europy i Azji Wschodniej.
Czy z twarzy da się odczytać, co ktoś naprawdę czuje?
Nie z pewnością. Przegląd Barrett i współpracowników z 2019 roku pokazuje, że ten sam ruch twarzy może znaczyć różne rzeczy, dlatego wynik czyta się na grupie i w kontekście materiału.
Dlaczego programy do rozpoznawania emocji mają siedem kategorii?
Bo popularne zbiory treningowe, takie jak FER-2013 z 35 887 zdjęciami twarzy, opisują każdą twarz jedną z sześciu emocji Ekmana albo jako neutralną. Pogarda zwykle w nich nie występuje.
Ile kosztuje badanie reakcji emocjonalnych w FaceWise?
Plan FaceWise kosztuje 99 zł netto miesięcznie i obejmuje 200 respondentów. Przez pierwsze 14 dni korzystasz z pełnego pakietu za darmo i płacisz dopiero po wyborze planu.


