Metody neuromarketingowe: co mierzy EEG, eye tracking i mimika

Paweł UhmaOpublikowano 12 min czytania

Panel FaceWise z listą badań i liczbą respondentów w każdym z nich

Metody neuromarketingowe to osiem głównych technik: EEG, fMRI, eye tracking, przewodnictwo skóry (GSR), tętno, EMG twarzy, facial coding i testy utajone. Każda mierzy inny sygnał, a żadna nie czyta myśli. Różnią się kosztem o rzędy wielkości, miejscem badania i tym, ile osób da się sensownie przebadać. Ten tekst opisuje każdą metodę, zestawia je w jednej tabeli i pokazuje, jak dobrać technikę do pytania, które naprawdę chcesz zadać.


Krótko mówiąc:

  • Osiem metod neuromarketingowych mierzy cztery rodzaje sygnału: aktywność mózgu, ruch oczu, pobudzenie ciała i ruchy twarzy.
  • Typowe badanie fMRI obejmuje 20 do 30 osób, bo skaner jest drogi i trudny w obsłudze (Plassmann i in., 2015).
  • W badaniu 37 reklam telewizyjnych tylko fMRI przewidziało sprzedaż lepiej niż sama ankieta (Venkatraman i in., 2015).
  • Facial coding i testy czasu reakcji działają zdalnie w przeglądarce, więc mieszczą setki respondentów w jednym badaniu.
  • Metodę wybierasz od pytania badawczego: uwaga, pobudzenie, kierunek emocji albo skojarzenia z marką.

Spis treści

  1. Czym są metody neuromarketingowe?
  2. Jak dobrać metodę do pytania badawczego krok po kroku
  3. Co mierzy EEG?
  4. Co mierzy fMRI?
  5. Czym różni się eye tracking laboratoryjny od eye trackingu z kamery?
  6. Co mówią GSR i tętno?
  7. Czym różni się EMG twarzy od facial codingu?
  8. Co mierzą testy utajone?
  9. Porównanie metod neuromarketingowych w jednej tabeli
  10. Czego neuromarketing nie potrafi?
  11. Jak zbadać reakcje twarzy w FaceWise?
  12. Perspektywa autora: zacznij od twarzy i ankiety
  13. Sprawdź pierwszy materiał na własnej grupie
  14. Źródła
  15. Najczęściej zadawane pytania

Czym są metody neuromarketingowe?

Metody neuromarketingowe to techniki, które mierzą reakcję człowieka na reklamę, produkt albo markę bezpośrednio z ciała lub mózgu, zamiast pytać go o zdanie. Badacz rejestruje sygnał fizjologiczny i dopiero z niego wnioskuje o uwadze, emocji albo skojarzeniu. Dan Ariely i Gregory Berns w przeglądzie z 2010 roku podali dwa powody popularności tej dziedziny: nadzieję, że pomiar będzie tańszy od tradycyjnych badań, i nadzieję, że pokaże informację, której respondent nie powie w ankiecie. Pierwszą uznali za mało realną, drugą za obiecującą. Osiem metod omawianych niżej dzieli się na cztery grupy:

  • aktywność mózgu: EEG i fMRI,
  • ruch oczu: eye tracking laboratoryjny i eye tracking z kamery internetowej,
  • pobudzenie ciała: przewodnictwo skóry (GSR, EDA) oraz tętno i jego zmienność (HRV),
  • twarz i skojarzenia: EMG twarzy, facial coding oraz testy utajone, takie jak IAT i pomiar czasu reakcji.

Jak dobrać metodę do pytania badawczego krok po kroku

Dobór metody neuromarketingowej zaczynasz od pytania, na które ma odpowiedzieć badanie, i od decyzji, którą ta odpowiedź zmieni. Sprzęt wybierasz na końcu. Najczęstszy błąd to odwrotna kolejność: ktoś ma dostęp do EEG i szuka pytania, które da się nim obsłużyć. Ta kolejność kroków chroni przed przepłaceniem:

  1. Zapisz decyzję, którą podejmiesz po badaniu, na przykład wybór jednego z dwóch spotów do emisji.
  2. Nazwij zjawisko, którego potrzebujesz: uwaga (gdzie patrzą), pobudzenie (jak mocno reagują), kierunek emocji (przyjemnie czy nieprzyjemnie) albo skojarzenie z marką.
  3. Dopasuj metodę do zjawiska: uwaga to eye tracking, pobudzenie to GSR i tętno, kierunek emocji to facial coding lub EMG, skojarzenia to testy utajone.
  4. Oszacuj potrzebną próbę. Porównanie dwóch wersji na podgrupach wymaga setek osób, a tyle mieszczą tylko metody zdalne.
  5. Sprawdź budżet i termin. Laboratorium oznacza rekrutację, dojazdy i obsługę, badanie zdalne oznacza link wysłany jednego dnia.
  6. Dołóż ankietę. Sygnał z ciała mówi, kiedy coś się stało, a odpowiedź respondenta pomaga zrozumieć dlaczego.

Co mierzy EEG?

EEG (elektroencefalografia) mierzy elektryczną aktywność kory mózgu przez elektrody przyłożone do skóry głowy. Ma bardzo dobrą rozdzielczość czasową, rzędu milisekund, więc rejestruje krótkie zdarzenia w trakcie reklamy. Ariely i Berns (2010) opisują też słabe strony: czaszka rozprasza sygnał, więc rozdzielczość przestrzenna wynosi około centymetra, a głębokie struktury mózgu są dla EEG prawie niewidoczne. Popularny wskaźnik, czyli asymetria czołowa łączona z nastawieniem na zbliżenie, według części badaczy wymaga co najmniej 60 sekund sygnału, a to odbiera EEG przewagę szybkości.

  • Mierzy: zmiany aktywności kory, czujność, zaangażowanie poznawcze.
  • Nie mierzy: konkretnej emocji ani tego, co dzieje się w głębi mózgu.
  • Gdzie: laboratorium albo pracownia z czepkiem z elektrodami, rzadziej mobilny zestaw.
  • Koszt: średni do wysokiego. Sam sprzęt bywa tani, drożeją gęste czepki i analiza danych.

Co mierzy fMRI?

fMRI (funkcjonalny rezonans magnetyczny) mierzy zmiany utlenowania krwi w mózgu, które pośrednio pokazują, które obszary pracują mocniej. Jako jedyna z metod sięga głęboko, na przykład do prążkowia brzusznego, wiązanego z oceną nagrody. Płaci się za to opóźnieniem sygnału o kilka sekund i ceną. Ariely i Berns podali w 2010 roku stawkę około 500 dolarów za godzinę skanowania na uczelni i zaznaczyli, że personel i koszty stałe to co najmniej 75 procent kosztu projektu. Plassmann i współautorzy (2015) piszą, że większość badań fMRI obejmuje 20 do 30 osób, właśnie przez koszt i złożoność.

  • Mierzy: aktywność struktur mózgu, także głębokich.
  • Nie mierzy: reakcji w naturalnych warunkach, bo respondent leży w skanerze.
  • Gdzie: wyłącznie ośrodek z rezonansem.
  • Koszt: najwyższy ze wszystkich metod.

Czym różni się eye tracking laboratoryjny od eye trackingu z kamery?

Eye tracking laboratoryjny śledzi wzrok specjalnym urządzeniem na podczerwień, a eye tracking z kamery internetowej szacuje kierunek spojrzenia z obrazu zwykłej kamery laptopa. Obie wersje odpowiadają na pytanie, gdzie i jak długo ktoś patrzy. Żadna nie mówi, czy to, na co patrzył, mu się podobało. Wersja laboratoryjna jest dokładniejsza i nadaje się do drobnych elementów, takich jak cena na etykiecie. Wersja z kamery wymaga kalibracji, jest mniej precyzyjna i lepiej sprawdza się na większych obszarach, za to pozwala przebadać ludzi w domu. Szczegóły opisuje artykuł o tym, jak działa eye tracking przez kamerę internetową.

CechaEye tracking laboratoryjnyEye tracking z kamery
Sprzęteye tracker na podczerwieńkamera laptopa
Miejscepracowniadom respondenta
Precyzjawysokaorientacyjna, obszary
Skala próbydziesiątki osóbsetki osób
Kosztśredniniski

Co mówią GSR i tętno?

GSR, nazywane też EDA albo przewodnictwem skóry, mierzy pobudzenie organizmu przez zmiany potliwości dłoni, a tętno i jego zmienność (HRV) pokazują, jak serce reaguje na bodziec. Oba sygnały mówią o sile reakcji. Nie mówią o jej kierunku: skok przewodnictwa skóry wygląda tak samo przy zachwycie i przy niepokoju. W badaniu Venkatramana i współautorów (2015) zwolnienie tętna szło w parze z lubieniem reklamy i jej rozpoznawaniem, co autorzy czytają jako znak większej uwagi, ale ani GSR, ani tętno nie poprawiły przewidywania sprzedaży ponad zwykłą ankietę.

  • Mierzą: pobudzenie i orientację uwagi.
  • Nie mierzą: tego, czy reakcja jest pozytywna czy negatywna.
  • Gdzie: głównie laboratorium, czujniki na palcach i klatce piersiowej.
  • Koszt: średni, z powodu sprzętu i sesji jeden na jeden.

Czym różni się EMG twarzy od facial codingu?

EMG twarzy mierzy elektrodami napięcie mięśni pod skórą, a facial coding analizuje z obrazu kamery widoczne ruchy twarzy. EMG zakłada się zwykle na mięsień marszczący brwi i mięsień jarzmowy, który unosi kąciki ust, więc wykrywa nawet reakcje niewidoczne gołym okiem. Wymaga za to elektrod i pracowni. Facial coding działa na zwykłej kamerze, zdalnie i na dużej grupie. Obie metody mierzą ruch twarzy. Lisa Feldman Barrett i współautorzy (2019) przejrzeli ponad tysiąc opublikowanych wyników i pokazali, że ten sam ruch twarzy nie zawsze oznacza tę samą emocję, dlatego wynik czyta się na grupie i w czasie. Więcej w tekście o tym, co mierzy facial coding i jak czytać wynik.

Twarz respondenta oglądającego materiał i rozkład emocji wyliczony z jego mimiki
Facial coding w FaceWise: rozkład siedmiu kategorii emocji liczony z twarzy respondenta.

Co mierzą testy utajone?

Testy utajone mierzą automatyczne skojarzenia z marką przez czas reakcji: im szybciej ktoś łączy markę z cechą, tym silniejsze skojarzenie. Najbardziej znany jest Test Utajonych Skojarzeń (IAT), w którym respondent sortuje słowa i obrazy klawiszami tak szybko, jak umie. Testy czasu reakcji działają w przeglądarce, są tanie i mieszczą duże próby. Mówią o skojarzeniach, które istniały przed badaniem, i nie pokazują reakcji sekunda po sekundzie na konkretną reklamę. W badaniu Venkatramana (2015) wyniki IAT nie dodały mocy predykcyjnej ponad ankietę, a 22 z 80 osób odpadło z analizy przez zbyt wiele błędów.

  • Mierzą: siłę skojarzeń marki z cechami lub emocjami.
  • Nie mierzą: przebiegu reakcji w trakcie materiału.
  • Gdzie: laboratorium albo online.
  • Koszt: niski.

Porównanie metod neuromarketingowych w jednej tabeli

Metody neuromarketingowe różnią się przede wszystkim tym, co mierzą i gdzie da się je przeprowadzić. Kolumna z dojrzałością dowodów to nasza ocena na podstawie przeglądów cytowanych w tekście: „mocne” znaczy, że związek sygnału z mierzonym zjawiskiem jest dobrze opisany, „umiarkowane”, że interpretacja wciąż budzi spory.

MetodaCo mierzyCzego nie mierzyGdzieSkala próbyKosztDojrzałość dowodów
EEGaktywność kory w milisekundachgłębokich struktur, konkretnej emocjilaboratoriumdziesiątkiśrednio do drogoumiarkowane
fMRIaktywność całego mózgureakcji w naturalnych warunkachośrodek z rezonansem20 do 30drogomocne w nauce, umiarkowane w predykcji rynku
Eye tracking laboratoryjnypunkt i czas patrzeniaoceny tego, co widaćlaboratoriumdziesiątkiśredniomocne
Eye tracking z kameryobszary uwagidrobnych elementów, ocenyzdalnie, komputersetkitanioumiarkowane
GSR / EDApobudzeniekierunku emocjilaboratoriumdziesiątkiśredniomocne dla pobudzenia
Tętno / HRVpobudzenie, orientację uwagikierunku emocjilaboratoriumdziesiątkiśrednioumiarkowane
EMG twarzynapięcie mięśni twarzyreakcji poza pracowniąlaboratoriumdziesiątkiśredniomocne dla kierunku emocji
Facial codingwidoczne ruchy twarzy w czasiemyśli, intencji, emocji bez ruchu twarzyzdalniesetkitanioumiarkowane
IAT, czasy reakcjisiłę skojarzeńprzebiegu reakcji na materiałzdalnie lub laboratoriumsetkitanioumiarkowane

Czego neuromarketing nie potrafi?

Neuromarketing nie potrafi czytać w myślach ani wskazać „przycisku zakupowego” w mózgu. Plassmann, Venkatraman, Huettel i Yoon (2015) wymieniają trzy problemy całej dziedziny. Pierwszy: badania pokazują korelację, rzadko przyczynę. Drugi to wnioskowanie wsteczne, czyli założenie, że skoro zadziałał dany obszar mózgu, respondent musiał przeżyć konkretny proces psychiczny. Trzeci to małe próby, które utrudniają powtórzenie wyniku i uogólnienie go na populację. Ariely i Berns (2010) ostrzegali, że neuroobrazowanie raczej nie stanie się tańsze od tradycyjnych badań. Przy ofertach warto sprawdzić kilka rzeczy:

  • Czy dostawca podaje wielkość próby i sposób jej doboru?
  • Czy wynik porównano z tym, co powiedziała zwykła ankieta?
  • Czy wniosek o emocji wynika z pomiaru, czy z interpretacji jednego sygnału?
  • Czy ktoś niezależny powtórzył podobne badanie?

Różnicę między tym, co ludzie deklarują, a tym, co pokazuje pomiar, opisuje osobny tekst o tym, kiedy badania deklaratywne wystarczają.

Jak zbadać reakcje twarzy w FaceWise?

FaceWise mierzy reakcje twarzy online: wgrywasz materiał, wysyłasz link, a respondent ogląda go w przeglądarce na komputerze albo telefonie, bez konta i bez instalacji. Twarz jest analizowana co pół sekundy nagrania, a wynik to rozkład siedmiu kategorii: radość, zaskoczenie, smutek, złość, strach, niesmak i neutralność. Ankieta jest częścią tego samego badania, więc krzywe emocji leżą obok odpowiedzi. Jak działa sama analiza emocji z twarzy, opisuje osobna strona. W badaniach prowadzonych na komputerze FaceWise ma też orientacyjny eye tracking z kamery. W planie FaceWise masz:

  • materiał jako wideo, obraz, tekst albo link do strony lub filmu na YouTube, na przykład spot do pretestu reklamy albo projekt do badania opakowań,
  • link i kod QR do rozesłania respondentom,
  • wykres emocji na osi czasu materiału, średnią grupy albo jedną osobę, filtry po płci, wieku i odpowiedziach,
  • monitoring na żywo, kto zaczął i kto skończył badanie,
  • eksport CSV z odpowiedziami i emocjami w czasie, gotowy do Excela, SPSS albo R.

Plan FaceWise kosztuje 99 zł netto miesięcznie i obejmuje 200 respondentów, szczegóły są w cenniku. Jak FaceWise wypada obok innych sposobów badania reakcji, pokazuje porównanie.

Wyniki badania w FaceWise: krzywe siedmiu emocji zsynchronizowane z materiałem i odpowiedzi z ankiety
Wyniki badania w FaceWise: emocje na osi czasu materiału obok odpowiedzi z ankiety.

Perspektywa autora: zacznij od twarzy i ankiety

Uważam, że dla większości pytań, które zadaje dział marketingu, skaner i czepek z elektrodami to przepłacanie. Najczęściej cytowane badanie, które porównało te metody na danych sprzedażowych, objęło 37 reklam, a przewagę nad ankietą dało tylko fMRI. Tego wyniku nie kupisz za budżet jednego pretestu. Za to setka ludzi przed kamerą w domu, plus kilka pytań po materiale, pokaże ci w tydzień, w której sekundzie reakcja na spot gaśnie. Laboratorium zostawiłbym na pytania, których nic innego nie rozstrzygnie.

  • Najpierw szeroko i zdalnie, potem wąsko i w pracowni, jeśli wciąż czegoś brakuje.

Paweł

Sprawdź pierwszy materiał na własnej grupie

Najszybszy sposób, żeby ocenić, czy pomiar reakcji twarzy odpowiada na twoje pytanie, to przepuścić przez niego jeden prawdziwy materiał. Załóż konto, wgraj spot, opakowanie albo key visual, dodaj dwa, trzy pytania i wyślij link swojej grupie. Pierwsze 14 dni są za darmo i obejmują pełny pakiet 200 respondentów, a płacisz dopiero po wyborze planu.

  • Respondent nie instaluje niczego i nie zakłada konta.
  • Wynik czytasz na osi czasu, obok odpowiedzi z ankiety.

Źródła

Liczby i twierdzenia o metodach w tym tekście pochodzą z czterech publikacji:

Najczęściej zadawane pytania

Ile kosztuje badanie neuromarketingowe?

Koszt zależy od metody. fMRI i EEG w laboratorium są najdroższe, a facial coding online w FaceWise kosztuje 99 zł netto miesięcznie za 200 respondentów.

Która metoda neuromarketingowa najlepiej przewiduje sukces reklamy?

W badaniu Venkatramana z 2015 roku tylko fMRI dodało moc predykcyjną ponad zwykłą ankietę. Było to jedno badanie na 37 reklamach, więc wynik wymaga powtórzeń.

Czy eye tracking przez kamerę internetową zastąpi laboratoryjny?

Nie w pełni. Kamera internetowa pokazuje, które obszary przyciągają wzrok, ale jest mniej precyzyjna niż eye tracker na podczerwień, więc drobne elementy lepiej badać w laboratorium.

Czy neuromarketing pozwala czytać w myślach klientów?

Nie. Każda metoda mierzy sygnał ciała albo mózgu, z którego badacz wnioskuje o stanie psychicznym, a ten wniosek zawsze obarczony jest niepewnością i wymaga ostrożnej interpretacji.

Czy do facial codingu potrzebne jest laboratorium?

Nie. Facial coding działa na zwykłej kamerze, więc respondent może wziąć udział z domu, w przeglądarce, bez instalowania programu i bez wizyty w pracowni.

Rekomendacje